تجربه زیسته دانش‌آموزان دوره دوم متوسطه تهران از تهدید محیط‌های آموزشی در جنگ رمضان ۱۴۰۴: تحلیل مضمون بازتابیِ ناامنی، گسست مدرسه‌ای و منابع مقابله‌ای

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان

1 دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 مرکز تحقیقات نوروساینس، دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله (عج)، تهران، ایران

3 مرکز تحقیقات نفرولوژی و ارولوژی، پژوهشکده علوم بالینی، دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله (عج)، تهران، ایران

4 گروه برنامه‌ریزی و ارزشیابی، دفتر تألیف کتاب‌های درسی دوره ابتدایی و متوسطه عمومی، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، تهران، ایران

5 دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران

چکیده

زمینه و هدف: جنگ و تعطیلی مدارس می‌تواند هم‌زمان خطر مواجهه فیزیکی را کاهش دهد و دانش‌آموزان را از یکی از مهم‌ترین منابع امنیت روانی، تعلق اجتماعی و نظم روزمره محروم کند. این مطالعه با هدف تبیین چگونگی تجربه و معناپردازی دانش‌آموزان تهرانی از تهدید محیط‌های آموزشی در جریان جنگ رمضان ۱۴۰۴ انجام شد.
روش‌ها: این مطالعه کیفی با تحلیل مضمون بازتابی و جهت‌گیری تجربه‌محور و زمینه‌گرایانه انجام شد. پانزده دانش‌آموز ۱۵ تا ۱۸ ساله دوره دوم متوسطه از هشت مدرسه در چهار منطقه تهران با نمونه‌گیری هدفمند و حداکثر تنوع انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق و مجازی در سامانه الوکام گردآوری و بر اساس فرایند شش‌مرحله‌ای براون و کلارک تحلیل شدند.
یافته‌ها: تحلیل داده‌ها به ۱۲۶ کد اولیه، ۲۵ زیرمضمون و هفت مضمون اصلی «گسست از زندگی عادی دانش‌آموزی»، «مدرسه به‌مثابه فضای تهدیدشده ذهنی»، «زندگی در وضعیت انتظار و نااطمینانی»، «فرسایش روانی ناشی از تهدید مداوم»، «پیامدهای آموزش مجازی طولانی‌مدت»، «راهبردهای مقابله‌ای» و «منابع تاب‌آوری» انجامید. تعطیلی مدارس با اختلال در روال زندگی، تضعیف تعلق مدرسه‌ای، نگرانی تحصیلی، اضطراب، اشتغال ذهنی، اختلال خواب، افت تمرکز و احساس انزوا همراه بود. در مقابل، دعا و توکل، گفت‌وگو با خانواده و دوستان، برنامه‌ریزی درسی، محدودکردن مواجهه با اخبار و حفظ روال روزانه، مهم‌ترین راهبردهای مقابله‌ای بودند؛ حمایت خانواده، معلمان و همسالان و امید به بازگشت شرایط عادی نیز به‌عنوان منابع تاب‌آوری عمل می‌کردند.
نتیجه‌گیری: جوهره تجربه مشارکت‌کنندگان «زیستن در تعلیق آموزشی و جست‌وجوی امنیت روانی در سایه تهدید» بود. تهدید محیط آموزشی صرفاً ادراک خطر فیزیکی نبود، بلکه از دست رفتن نظم، تعلق، هویت دانش‌آموزی و افق قابل پیش‌بینی آینده را نیز دربر می‌گرفت. برنامه‌ریزی آموزشی در بحران باید تداوم یادگیری را با حمایت روانی ـ اجتماعی، ارتباط منظم مدرسه و خانواده و بازسازی احساس امنیت و تعلق تلفیق کند.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. Durlak JA, Mahoney JL, Boyle AE. What we know, and what we need to find out about universal, school-based social and emotional learning programs for children and adolescents: A review of meta-analyses and directions for future research. Psychological Bulletin. 2022;148(11-12):765-82. doi:10.1037/bul0000383
  2. Raniti M, Rakesh D, Patton GC, Sawyer SM. The role of school connectedness in the prevention of youth depression and anxiety: A systematic review with youth consultation. BMC Public Health. 2022;22(1):2152. doi:10.1186/s12889-022-14364-6
  3. Baeva IA, Bordovskaia NV. The psychological safety of the educational environment and the psychological well-being of Russian secondary school pupils and teachers. Psychology in Russia: State of the art. 2015;8(1):86-99. doi:10.11621/pir.2015.0108
  4. Connell NM. Fear of crime at school: Understanding student perceptions of safety as a function of historical context. Youth Violence And Juvenile Justice. 2018;16(2):124-36. doi:10.1177/15412040 16680407
  5. Tabnak. Ministry of Education Public Relations statement regarding school operations [Internet]. Available from: https://www.tabnak.ir/005j17 [accessed 30 Mar 2026].
  6. Nournews. Schools nationwide moved to online instruction until the end of the academic year: Details [Internet]. Available from: https://nournews .ir/n/278891 [accessed 2 Mar 2026].
  7. Hernández-Hernández F, Sancho-Gil JM. Students’ experiences in suddenly transformed living and educational environments by COVID-19. Frontiers in Psychology. 2021;12:782433. doi:10.3389/ fpsyg.2021.782433
  8. Butnaru GI, Haller AP, Dragolea LL, Anichiti A, Tacu Hârșan GD. Students’ wellbeing during transition from onsite to online education: Are there risks arising from social isolation?.International Journal of Environmental Research and Public Health. 2021;18(18):9665. doi:10.3390/ijerph18189665
  9. Tlili A, Salha S, Shehata B, Zhang X, Endris A, Arar K, et al. How to maintain education during wars? An integrative approach to ensure the right to education. Open Praxis. 2024;16(2):160-79. doi:10.55982/openpraxis.16.2.668
  10. Abbasi F, Hejazi E, Hakimzade R. Lived experience of elementary school teachers about the opportunities and challenges of teaching in the educational network of students (SHAD): A phenomenological study. Research in Teaching. 2020;8(3):1-24.
  11. Hazer L, Gredebäck G. The effects of war, displacement, and trauma on child development. Humanities and Social Sciences Communications. 2023;10(1):1-19. doi:10.1057/s41599-023-02438-8
  12. Bürgin D, Anagnostopoulos D, Vitiello B, Sukale T, Schmid M, Fegert JM. Impact of war and forced displacement on children’s mental health—multilevel, needs-oriented, and trauma-informed approaches. European Child & Adolescent Psychiatry. 2022;31(6):845-53. doi:10.1007/s007 87-022-01974-z
  13. Lim IC, Tam WW, Chudzicka-Czupała A, McIntyre RS, Teopiz KM, Ho RC, et al. Prevalence of depression, anxiety and post-traumatic stress in war- and conflict-afflicted areas: A meta-analysis. Frontiers in Psychiatry. 2022;13:978703. doi:10.33 89/fpsyt.2022.978703
  14. Abudayya A, Bruaset GTF, Nyhus HB, Aburukba R, Tofthagen R. Consequences of war-related traumatic stress among Palestinian young people in the Gaza Strip: A scoping review. Mental Health & Prevention. 2023;32:200305. doi:10.1016/j.mhp.2023.200305
  15. Kassa MA, Anbesaw T, Nakie G, Melkam M, Azmeraw M, Semagn EG, et al. Investigating war trauma, its effects, and associated risk factors on anxiety among high school students in Woldia town, northeast Ethiopia, 2022. Frontiers in Psychiatry. 2024;15:1368285. doi:10.3389/fpsyt.2024.1368285
  16. Frounfelker RL, Islam N, Falcone J, Farrar J, Ra C, Antonaccio CM, et al. Living through war: Mental health of children and youth in conflict-affected areas. International Review of the Red Cross. 2019;101(911):481-506. doi:10.1017/S1816383120000 17X
  17. Diab SY, Schultz JH. Factors contributing to student academic underachievement in war and conflict: A multilevel qualitative study. Teaching and Teacher Education. 2021;97:103211. doi:10.1016/j.tate. 2020.103211
  18. Diab SY, Guillaume M, Punamäki RL. Ecological approach to academic achievement in the face of war and military violence: Mediating and moderating role of school, family, and child characteristics. The Elementary School Journal. 2018;119(1):1-28. doi:10.1086/698730
  19. Khalili F, Jabali O, Saeedi M, Jabali S. Screens of suffering: how Gaza war news impacts students’ minds and motivation. BMC Public Health. 2025;25(1):4148. doi:10.1186/s12889-025-25464-4
  20. Makhlouf N, Hallit S, Obeid S, Malaeb D, Sakr F, Dabbous M, et al. The relationship between exposure to the media coverage of the Israel-Gaza war and academic performance in Lebanese adolescents: a cross-sectional study on the mediating effects of depression, anxiety and stress. International Journal of Mental Health. 2025:1-21. doi:10.1080/00207411.2025.2523606
  21. Biggs A, Brough P, Drummond S. Lazarus and Folkman's psychological stress and coping theory. The handbook of stress and health: A guide to research and practice.2017;19:349-64. doi:10.100 2/9781118993811.ch21
  22. Shamir-Stein N, Feldblum I, Rotman E, Cohen S, Brand E, Kivity S, et al. Exploring the self-reported physical and psychological effects in a population exposed to a regional conflict. Journal of Community Health. 2022;14(4):558-567. doi:10.10 07/s10900-024-01337-6
  23. Trofimov A, Zabolotna V. Tolerance to uncertainty as a factor in the mental health of the population in conditions of war. Social & Legal Studies. 2023;6(3):198-209. doi:10.32518/sals3.2023.189
  24. Diab SY, Palosaari E, Punamäki RL. Society, individual, family, and school factors contributing to child mental health in war: The ecological-theory perspective. Child Abuse & Neglect. 2018;84:205-16. doi:10.1016/j.chiabu.2018.07.033
  25. Miller KE, Rasmussen A. War exposure, daily stressors, and mental health 15 years on: implications of an ecological framework for addressing the mental health of conflict-affected populations. Epidemiology and Psychiatric Sciences. 2024;33:e78. doi:10.1017/S2045796024000830
  26. Ronen T. The Role of Coping Skills for Developing Resilience Among Children and Adolescents. In: Kern, M.L., Wehmeyer, M.L. (eds) The Palgrave Handbook of Positive Education. Palgrave Macmillan, Cham. 2021. doi:10.1007/978-3-030-64537-3_14
  27. Slone M, Peer A. Children’s reactions to war, armed conflict and displacement: Resilience in a social climate of support. Current Psychiatry Reports. 2021;23(11):76. doi:10.1007/s11920-021-01283-3
  28. Giordano F, Lipscomb S, Jefferies P, Kwon KA, Giammarchi M. Resilience processes among Ukrainian youth preparing to build resilience with peers during the Ukraine-Russia war. Frontiers in Psychology. 2024;15:1331886. doi:10.3389/fpsyg.2024.1331886
  29. Zhihaylo N, Sheviakov O, Burlakova I, Lozynskyy N, Karpinska R, Slavska Y, et al. Pedagogical methods of supporting psychological stability of students during the war. Pedagogy and Education Management Review.2022;(4):51-65. doi:10.366 90/2733-2039-2022-4-51
  30. Braun V, Clarke V. Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology. 2006;3(2):77-101. doi:10.1191/1478088706qp063oa
  31. Braun V, Clarke V. Reflecting on reflexive thematic analysis. Qualitative Research in Sport, Exercise and Health. 2019;11(4):589-97. doi:10.1080/2159676X.2019.1628806
  32. Luong GH. Exploring student assessment practices in Vietnamese teacher training universities through naturalistic inquiry. Journal of Contemporary Educational Policies and Practices. 2025; 20:184-96. doi:10.52296/vje.2025.426
طب نظامی
دوره 28، ویژه نامه شماره 1 - شماره پیاپی 141
جنگ تحمیلی 40 روزه
مرداد و شهریور 1405
صفحه 108-116

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار