زمینه و هدف: با توجه به افزایش هزینههای سلامت و نقش خدمات تصویربرداری پزشکی به عنوان یکی از عوامل اصلی هزینهها، بررسی الگوهای مصرف این خدمات در گروههای خاص مانند جانبازان شیمیایی ضروری است. جانبازان شیمیایی به دلیل عوارض مزمن چندسیستمی نیاز به پایش منظم دارند، اما نابرابریهای جغرافیایی و اجتماعی ممکن است بر دسترسی و مصرف تأثیرگذار باشد. هدف این مطالعه بررسی الگوهای مصرف و هزینهای خدمات تصویربرداری پزشکی (مانند اشعه ایکس، سیتی اسکن، امآرآی و سونوگرافی) در جانبازان شیمیایی ایران بود. روشها: این مطالعه مقطعی و تحلیلی در سال ۱۳۹۸ بر روی تمام جانبازان شیمیایی با اطلاعات کامل ثبتشده در سازمان بیمه سلامت انجام شد. دادهها شامل تعداد ویزیتها، هزینهها، و متغیرهای دموگرافیک (سن، جنسیت، اندازه خانوار، استان سکونت و درصد جانبازی) از آمار ثبتی استخراج گردید. تحلیل با مدل رگرسیون پواسون برای تعداد استفاده و رگرسیون خطی برای میزان هزینهها انجام شد. سطح معناداری ۵ درصد در نظر گرفته شد و تحلیل با نرمافزار STATA صورت گرفت. یافتهها: میانگین تعداد خدمات تصویربرداری سالانه 0/6 مورد و هزینه متوسط ۵,۵۸۴,۶۰۲ ریال (معادل ۴۳ دلار) بود. استفاده و هزینه با افزایش سن و درصد جانبازی افزایش یافت؛ جانبازان بالای ۷۰ سال و با درصد جانبازی ۵۰-۷۰ درصد بالاترین مقادیر را داشتند. تفاوتهای جغرافیایی قابل توجه بود: استانهای اصفهان، ایلام و آذربایجان غربی بالاترین استفاده، و کرمان، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان پایینترین را نشان دادند. هزینهها در خوزستان، تهران و اصفهان بالاتر بود. مردان کمتر از زنان از خدمات تصویربرداری استفاده کرده بودند و خانوارهای چهار نفره و بیشتر از خدمات تصویربرداری کمتری نسبت به خانوارهای کوچکتر (کمتر از 4 نفر) استفاده کرده بودند. تحلیل رگرسیون نشان داد سن، درصد جانبازی، جنسیت، اندازه خانوار و استان عوامل پیشبینیکننده معنادار هستند. نتیجهگیری: الگوهای مصرف خدمات تصویربرداری در جانبازان شیمیایی تحت تأثیر عوامل دموگرافیک، اجتماعی و جغرافیایی قرار دارد و نابرابریهای منطقهای برجسته است. سیاستگذاری برای توزیع عادلانه تجهیزات، تقویت نظام ارجاع و حمایت از مناطق محروم ضروری است تا دسترسی برابر فراهم شود و از مصرف غیرضروری جلوگیری گردد. این یافتهها به مدیریت منابع سلامت در جمعیت سالمند جانبازان کمک میکند.
1. Hsiao WC, Heller PS. What should macroeconomists know about health care policy?. New York, NY: International Monetary Fund; 2007. 2. Van der Stelt CA, Vermeulen Windsant-van den Tweel AM, Egberts AC, Van den Bemt PM, Leendertse AJ, Hermens WA, et al. The association between potentially inappropriate prescribing and medication-related hospital admissions in older patients: a nested case control study. Drug safety. 2016;39(1):79-87. doi:10.1007/s40264-015-0361-1 3. Kung PT, Tsai WC, Yaung CL, Liao KP. Determinants of computed tomography and magnetic resonance imaging utilization in Taiwan. International Journal of Technology Assessment in Health Care. 2005;21(1):81-8. doi:10.1017/s02 66462305050105 4. Busch RS. Healthcare fraud: auditing and detection guide. John Wiley & Sons; 2012. 5. Mangano A. An analysis of the regional differences in health care utilization in Italy. Health & Place. 2010;16(2):301-8. doi:10.1016/j.healthplace.2009. 10.013 6. Analyzing the Annual Budget of 2022. Islamic Parliament Research Center: Tehran, 2022. [In Persian] 7. Payne K, Eden M, Davison N, Bakker E. Toward health technology assessment of whole-genome sequencing diagnostic tests: challenges and solutions. Personalized Medicine. 2017;14(3):235-247. doi:10.2217/pme-2016-0089 8. Soares MO, Walker S, Palmer SJ, Sculpher MJ. Establishing the value of diagnostic and prognostic tests in health technology assessment. Medical Decision Making. 2018;38(4):495-508. doi:10.11 77/0272989X17749829 9. Yahyavi DJ, Emamgholipour S, Hashempour R. Contribution of paramedical services costs in health expenditures of Iranian households: The study period 2011 to 2015. Hospital. 2019;18(4):9-16. [In Persian] 10. Zahra K, Atefeh E, Gholamreza F, Dehghan A, Salari H. Evaluation of Prescription appropriateness of CT scan for low Back pain in Shiraz’s referral trauma hospital using RAND appropriateness method. Hakim Health Systems Research Journal. 2018;20(4):234-239. [In Persian] 11. Newman-Toker DE, McDonald KM, Meltzer DO. How much diagnostic safety can we afford, and how should we decide? A health economics perspective. BMJ Quality & Safety. 2013;22(Suppl 2):ii11-20. doi:10.1136/bmjqs-2012-001616 12. Khateri S, Ghanei M, Keshavarz S, Soroush M, Haines D. Incidence of lung, eye, and skin lesions as late complications in 34,000 Iranians with wartime exposure to mustard agent. Journal of Occupational and Environmental Medicine. 2003;45(11):1136-43. doi:10.1097/01.jom.0000094993.20914.d1 13. Wang L, Nie JX, Tracy CS, Moineddin R, Upshur RE. Utilization patterns of diagnostic imaging across the late life course: a population-based study in Ontario, Canada. International Journal of Technology Assessment in Health Care. 2008; 24(4):384-90. doi:10.1017/S0266462308080501 14. Huang CC, Effendi FF, Kosik RO, Lee WJ, Wang LJ, Juan CJ, et al. Utilization of CT and MRI scanning in Taiwan, 2000–2017. Insights into Imaging. 2023;14(1):23. doi:10.1186/s13244-023-01364-2 15. Horný M, Duszak Jr R. Spending on medical imaging by age and gender in the US population with employer-sponsored insurance. American Journal of Roentgenology. 2022;219(6):981-2. doi:10.2214/ AJR.22.27795 16. Lim J, Cheon S. Utilization of magnetic resonance imaging by comorbidity of patients with dementia. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2019;16(23):4741. doi:10.3390/ ijerph16234741 17. Tesch F, Schmitt J, Dröge P, Günster C, Seidler A, Flechtenmacher J, et al. Socioeconomic differences in the utilization of diagnostic imaging and non-pharmaceutical conservative therapies for spinal diseases. BMC Musculoskeletal Disorders. 2023; 24(1):774. doi:10.1186/s12891-023-06909-6 18. Lim J, Cheon S. Utilization of magnetic resonance imaging by comorbidity of patients with dementia. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2019;16(23):4741. doi:10.3390/ ijerph16234741 19. Mehdizadeh P, Ghanei M, Pourreza A, Akbari-Sari A, Mousavi B, Darroudi R. Healthcare utilization and expenditures among Iranian chemical warfare survivors exposed to sulfur mustard. Archives of Iranian Medicine. 2022;25(4):241. doi:10.34172/ aim.2022.40 20. Davari M, Haycox A, Walley T. Health care financing in iran; is privatization a good solution?. Iranian Journal of Public Health. 2012;41(7):14. 21. Hosseini-Shokouh SM, Ghanei M, Mousavi B, Bagheri H, Bahadori M, Meskarpour-Amiri M, et al. Social disparities and inequalities in healthcare access and expenditures among Iranians exposed to sulfur mustard: a national study using spatio-temporal analysis. BMC Health Services Research. 2023;23(1):1406. doi:10.1186/s12913-023-10352-7 22. Amini H, Solaymani-Dodaran M, Mousavi B, Alam Beladi SN, Soroush MR, Abolghasemi J, et al. Long-term health outcomes among survivors exposed to sulfur mustard in Iran. JAMA Network Open. 2020;3(12):e2028894. doi:10.1001/jamanetwork open.2020.28894 23. Zavras D. Studying supplier-induced demand in healthcare: an econophysics approach. Frontiers in Health Services. 2025;5:1704835. doi:10.33 89/frhs.2025.1704835 24. Christensen EW, Drake AR, Parikh JR, Rubin EM, Rula EY. Projected US imaging utilization, 2025 to 2055. Journal of the American College of Radiology. 2025;22(2):151-8. doi:10.1016/j.jacr.2024.10.017 25. Cao P, Pan J. Understanding factors influencing geographic variation in healthcare expenditures: a small areas analysis study. INQUIRY: The Journal of Health Care Organization, Provision, and Financing. 2024;61:00469580231224823. doi:10.11 77/00469580231224823 26. Vahedi S, Yazdi-Feyzabadi V, Amini-Rarani M, Mohammadbeigi A, Khosravi A, Rezapour A. Tracking socio-economic inequalities in healthcare utilization in Iran: a repeated cross-sectional analysis. BMC Public Health. 2020;20(1):929. doi:10.1186/s12889-020-09001-z 27. DeBenedectis CM, Spalluto LB, Americo L, Bishop C, Mian A, Sarkany D, et al. Health care disparities in radiology—a review of the current literature. Journal of the American College of Radiology. 2022;19(1):101-11. doi:10.1016/j.jacr.2021.08.024
)